Григорьева Валентина Яковлевна,
"Учууталлар учуутталара",
РФ уерэхтээьинин бочуоттаах улэьитэ,
саха тылын, литэрэтиирэтин учуутала.
Саха космогоническай билгэлэрэ. Космогония
диэн ол аата куйаар (вселенная) айыллыытын туһунан үөрэх. Бу астрономия халлаан
эттиктэрин уонна олор системаларын үөскээбитин уонна сайдыбытын чинчийэр уонна
үөрэтэр салаата.
Сахалар итэҕэллэринэн кыйаар (куйаар) үс
араҥалаах: Үөһээ Дойду, а.э. халлаан куйаара, Орто Дойду – сир эйгэтэ, уонна
Аллараа Дойду – үөдэн түгэҕэ.
Олоҥхолорго этиллэринэн, куйаары үс аҥыы
өлүүлэргэ араарыы маннык буолбута. Түҥ былыргы кэмнэр улаҕаларын быдан анараа
өттүгэр куйаар бастыҥ араҥаларын
баһылыыр туһуттан Үрүҥ Аар Тойон уонна Арсан Дуолай үс улуу
холбоһуктарын икки ардыларыгар алдьархайдаах амырыын сэриини ыыппыттара. Сэрии
олус уһун уонна уодаһыннаах этэ, дойдуларга туох баар барыта урусхалланан,
сэймэктэнэн, симэлийэн иһэр иһэр барылламмыта: «Туох баар илгэ бүттүүнэ
өлбөөдүйэн кэхтибитэ, кутаа уот илбиһинэн бүрүллүбүтэ, тулалыыр эйгэбит
тыыннаах билгэлэрдии хаанынан оҕуолаабыттара, сордонон-муҥнанан
аччыктаабыттара. Куйаар эстэр туруктаммыта».
Сэриилэһээччилэр
маннык быһыыламмыттарыттан сөҕүмэрдик саллыбыттара, уолуйбуттара, чаҕыйбыттара,
ол иһин кыргыһыыны тохтоппуттара уонна эйэлээх сөбүлэҥи оҥорсоннор кыйаары үс
аҥыы араарарга быһаарыммыттара. Үөһээ Дойдуга Үрүҥ Аар Тойон уонна Улуу Тойон
биистэрэ олохсуйбуттара. Орто Дойдуга – отут биэс биистэр уустара, оттон
Аллараа Дойду Арсан Дуолай биистэригэр бэриллибитэ.
Саха дьоно айылҕаттан быһаччы тутулуктаахтарын
билинэннэр бэйэлэрин “Айылҕа оҕолоробут” диэн этинэллэр, саамай үрдүкү таҥараларынан
Күнү ааттыыллар.
Айылҕа хаһан даҕаны биир кэмҥэ, уларыйбакка
эрэ турбат. Туох барыта үүнэр, улаатар, уларыйар. Кыра оҕо улаатар, киһи буолан
киһи быһыылаахтык олоҕун олорор, кэлэр көлүөнэлэри үөскэтэн бэйэтин кэнниттэн
хаалларар. Бу тутулугу сахалар билэн “Туох барыта кэмнээх-кэрдиилээх” диэн
этиини оҥорбуттар.
Сырдык, сылаас күммүт хараҥа, тымныы түүнүнэн
солбуллар, самаан сайын кэнниттэн кырыалаах тымныы кыһыммыт син-биир тиийэн
кэлэрэ айылҕаҕа туох барыта эргийэн кэлэрин үөскэппит. Сир хаһан да тохтообокко
бэйэтин киинин тула эргийэриттэн күн түүҥҥэ уларыйар уонна Күнү тула эргийэ
көтөрүттэн сыллар кэлэн, бииртэн биир ааһан, солбуйсан иһэллэр. Дьон олоҕор
үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэрэ сахалыы “Туох барыта икки өрүттээх”
диэн этиинэн бэриллэр. Бу этии Сир уонна Күн халбаҥнаабат тутулуктарынан,
бэйэ-бэйэлэриттэн сөптөөх ыраахха тэйэн сылдьалларынан дакаастанар. Ол курдук
Сир Күҥҥэ чугаһаан хааллаҕына уотунан умайыан, онтон тэйиччи барыыта космос
тымныыта хаарыйарыгар тириэрдиэн сөп.
Киһи айылҕа улаханын, кыаҕын-күүһүн билиниитэ
Күнү таҥараҕа кубулуппут уонна “Киһи – айылҕа оҕото” диэн этиини үөскэппит.
Сахалар Күҥҥэ сүгүрүйүүлэрэ маннык этиилэртэн көстөр: “Күн туллуута, күһэҥэ
быстыыта”, “Күн киһитэ көмүскэс, айыы киһитэ аһыныгас”, “Күн сирэ көҥдөй, айыы
суола аһаҕас”, “Күнэ суох олох суох”.
Айыы дьонун чулуулара Үрдүк Айыылартан айыллан
Сиргэ дьоллоох киһи аймаҕы олохтоору түспүттэрин туһунан олоҥхолор тугу
кэпсииллэрин аныгы наука билиилэринэн тыктаран быһаарарга туруммут суох. Ол
гынан баран, халлаан үөрэҕэ былыр өссө туһалаахтык сайдыбыта чахчы. Аныгы да
киһи хараҕа халлаантан арахпат, ноосферология, космогония, космонавтика,
геопсихология, космоантропоэкология уо.д.а арааһа эбиллэн иһэр, былыргы билиини
көбүтэр хайысхалар Сир туруга мөлтөөһүһүттэн, халлаан хайа барыах курдук
иэдээннэриттэн тэптэрэн эбиллэ тураллар. Ону сэргэ Айбыт Таҥараны билинии,
таҥара билиитин төрүт өйдөбүллэрин араас омуктарга чаарданан хаалбытын түмүүгэ
турунуу тэнийэн иһэрэ кэрэхсэбиллээх. Киһи Айбыт Таҥараҕа чугаһыыр өрүтэ – айар
туруга, дьоҕура, дьулуура. Толуу, чиргэл, чулуу, кэрэ туруктаах киһи – ханнык
да омукка кэрэхсэбиллээх, үҥэр таҥаратыгар кини мөссүөнэ ойууланар. Ити айылҕа
тыыннаах туоната таҥара сэбэрэтигэр, ньууругар түһэр. Сир-халлаан, Күн сыралҕанын
тардар күүстэригэр улам биллэн иһэр, кэмэ-кэрдиитэ киһи аймаҕы улам ыган иһэр.
Киһи сири иччилиир. Ол аата, туох баар тыынар
тыыннаах, хамсыыр харамай, үүнүү-сайдыы олоҕун тус кэрэтин киһи аймах эрэ
суолталыыр, хоһуйар-астынар, баардыыр, туһанар, үөскэтэр-сайыннарар аналлаах.
Ону экодуховность диэн ааттыахха сөп.
Биһиги, Чолбон сулус анныгар Хотугу эргимтэҕэ
киһи аймах сайдыытын өй-санаа кэрэ суһумунан сырдыыр биир суолун саҕалаабыт
дьон, Арктика тыынынан хатаҕаламмыт киһиэхэ эрэллээхпит, үтүөнү өйүүр, кэрэни
кэрэхсиир майгыны тумулук тутабыт. Кырдьык өрөгөйдүүрэ уонна киһи аймах тэҥ
буолуута – биһиги духуобунай күүспүт. Билиигэ, үөрэххэ тардыһыы, айымньылаах,
оҥорумтуолаах үлэ – олохпут уйгутун тирэҕэ.
Биһиги, хотугу дьон, айылҕа тыыннаах айылгытын билинэбит. Хоту дойду уонна Арктика айылҕата биһигиттэн харысхаллаах кыһамньыны эрэйэр. Барыны барытын айылҕа үөскэтэр, оҕолуур, киһи эмиэ – айылҕа оҕото. Сир уонна Куйаар майгытыгар дьүөрэлэһэн, биһиги Ийэ айылҕаны харахпыт харатын курдук харыстыыбыт. Биллиилээх учуонай уонна уопсастыбаннай диэйэтэл У. А. Винокурова: «Күн уонна Ый халлааҥҥа соҕотохторун курдук, Эн олоҕуҥ биирдэ бэриллэрин харыстаа. Аал уоту отун, оҕото төрөт, дьүккүөрдээхтик дьол туһугар уонна айбыт айылҕаҥ айгыраабатын санаан үлэлээ, олоҕу салҕаа, киһи төрдө, дьон-сэргэ көмүскэл тулааһына буол... Оҕо – төрөппүт, аймах-билэ дьон, бүтүн норуот бүөбэйдиир эрэлэ. Биһиги оҕолорбут – Саха сирин инникитэ, олохпут чиҥ хардыыта» диэн «Биһиги, сахалар... Туруулаһыы» кинигэтигэр суруйар.
Комментариев нет:
Отправить комментарий